به تعبیر نگارنده:
«گاهی یک تیتر درست، بیش از هزار ساعت تمرین، اثر دارد.»
نظریهی شرطیسازی عامل (Operant Conditioning) که نخستینبار توسط ب. اف. اسکینر (B.F. Skinner) در دههی ۱۹۴۰ میلادی مطرح شد.
این نظریه بر این اصل استوار است که رفتار انسانها از طریق تقویت مثبت (پاداش) یا تنبیه (بازدارندگی) شکل میگیرد. به تعبیر اسکینر، «رفتارهایی که با پیامدهای خوشایند همراه شوند، تمایل بیشتری برای تکرار دارند و رفتارهایی که با پیامدهای ناخوشایند همراه شوند احتمال تکرارشان کاهش مییابد»
اگرچه این نظریه در حوزههای آموزشی و روانشناسی کاربرد فراوانی یافته، اما بهروشنی میتوان آن را به جهان ورزش و «ساختن یک قهرمان» نیز بسط داد. در این میان، رسانهها بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای اجتماعی نقشی اساسی در ایفای نقش «تقویتکنندهی مثبت» دارند.
بازتاب پیروزیها، تشویقها، گزارشهای تصویری و تحلیلهای خبری میتوانند همانند پاداشهای روانی عمل کرده و به استمرار رفتارهای مطلوب در ورزشکاران منجر شوند.
روزنامهنگاری تشویقی؛ نظریهای بومی در بستر ورزش
من در این گزارش، نظریهای را مطرح میکنم که آن را «روزنامهنگاری تشویقی» نام نهادهام. نظریهای که بر پایهی آن میتوان بهوسیلهی بازتاب آگاهانه و هدفمند موفقیتها، یک قهرمان را از دل جامعه پرورش داد.
در طول بیش از ده سال فعالیت در حوزهی رسانه، بهویژه روزنامهنگاری ورزشی، بارها شاهد بودهام که انعکاس حتی یک موفقیت کوچک از سوی یک رسانه، چنان انگیزهای در ورزشکار ایجاد کرده که او را در مدت کوتاهی به پدیدهای ملی بدل ساخته است. در مقابل، دیدهام که نادیدهگرفتن افتخارات ورزشکاران، منجر به سرخوردگی، کاهش انگیزه و در نهایت ترک ورزش از سوی آنها شده است و دهها نمونه ملموس را می توانم نام ببرم که عدم انعکاس موفقیت های آنها در رسانه ، آنها را از میدان قهرمانی دور ساخته و حتی برخی از این ورزشکاران را به بیراهه و مرگ کشانده است .
وانیا یاوری؛ از شهر کرمانشاه تا سکوی افتخار آسیا
در این میان، نمونهای روشن ، قابل ارجاع و اثبات « وانیا یاوری» است. دختری نوجوان و همشهری کرمانشاهی که توانست با تکیه بر استعداد، پشتکار، حمایت خانواده ، الگوی مناسبی همچون ندا شهسواری قهرمان تنیس جهان و قدرت تشویق رسانهای، به یکی از پدیدههای تنیس روی میز ایران ، آسیا و در آینده ای نه چندان دور همچون المپیک پیش رو، به یک قهرمان جهانی تبدیل شود.
وانیا یاوری متولد سال ۱۳۸۹ است. او از خردسالی در فضایی تنفس کرد که با ورزش تنیس روی میز آمیخته بود. پدر و مادرش از مربیان و قهرمانان استانی این رشتهاند، و خالهاش نیز از چهرههای نامآشنای تنیس روی میز کرمانشاه محسوب میشود. الگوی ورزشی او هم پرافتخارترین بانوی تنیس روی میز ایران یعنی ندا شهسواری همشهری او است .
این خانوادهی و ساختار کاملا ورزشی و الگوسازی مناسب بنیانهای فنی و ذهنی موفقیت را در خانه برای او فراهم کردند. اما ضلع چهارم این چهاروجهی موفقیت، رسانه بود.
رسانهی «جام ورزش» با نگاهی حرفهای و تخصصی و کادری مجرب از خبرنگاران با دانش تخصصی، از همان نخستین مسابقات استانی وانیا، اخبار، گزارشها و مصاحبههای او را منتشر کرد. این بازتابها ــ که در منطق اسکینر، «تقویتکنندههای ثانویه» محسوب میشوند ــ نقش حیاتی در تداوم و گسترش رفتارهای موفق وانیا داشتند.
به تعبیر اسکینر در اثر خود (Beyond Freedom and Dignity )، جامعه از طریق «پاداشهای اجتماعی» میتواند رفتارهای مطلوب را تثبیت کند.
در همین راستا، پوشش خبری موفقیتهای وانیا در رسانه ها به او «احساس دیدهشدن» و «هویت ورزشی» بخشید، و باعث شد تلاشهایش در کنار محفوظ ماندن ، تقویت هم شوند.
وانیا یاوری در سالهای اخیر موفق به کسب عناوین متعدد ملی و بینالمللی شده است که در اینجا فقط تعداد محدودی از آنها را که بطوری ویژه در دیگر رسانه ها منعکس شده است را می نویسم :
– قهرمان مسابقات ملی نونهالان ایران در سال ۱۴۰۲ (خبرگزاری ایرنا، اردیبهشت ۱۴۰۲)
– کسب مدال طلا در رقابتهای بینالمللی تنیس روی میز قطر اوپن (۲۰۲۴) در ردهی زیر ۱۵ سال (ایسنا، فروردین ۱۴۰۳)
– راهیابی به تیم ملی نوجوانان ایران و حضور در رقابتهای آسیایی بحرین ۲۰۲۴
– دریافت عنوان پدیده سال تنیس روی میز ایران از سوی فدراسیون در زمستان ۱۴۰۲
– و دهها عنوان محلی ، ملی و بین المللی در تنیس روی میز دختران
چنین افتخاراتی، که همگی در رسانههای پر مخاطب بازتاب یافتند، مصداقی از نظریهی اسکینر در میدان واقعی ورزش هستند؛ یعنی «رفتارِ موفق، با بازخورد مثبت رسانهای، تکرار و تقویت میشود.»
بطور خلاصه می توان گفت : استعداد، خانواده و مربیگری ستونهای اساسی موفقیت وانیا را شکل دادند، اما رسانه ضلع پنهانی بود که این موفقیت را پایدار کرد. بازتاب مستمر پیروزیهای او در رسانه جام ورزش، همانگونه که اسکینر میگوید، نوعی «پاداش رفتاری» به شمار میآمد که موجب تداوم انگیزه و پایداری در مسیر شد.
پدر و مادر وانیا نیز با درک هوشمندانه از نقش رسانه، همواره در تعامل سازنده با خبرنگاران و مدیران رسانهای بودند و این تعامل، در مسیر قهرمانی فرزندشان اثرگذاری فراوان داشت. حضور خانواده در قاب رسانه، نماد «همافزایی اجتماعی» میان رسانه و ورزشکار بود.
تأیید نظریهی اسکینر در میدان ورزش و اثبات نظریه ی « روزنامه نگاری تشویقی »
تحقیقی که نگارنده در یک سال اخیر بر روی گروهی از ورزشکاران نوجوان کرمانشاه انجام داده، نتایج قابلتوجهی ارائه داده است. ورزشکارانی که در رسانهها مورد توجه و تشویق قرار گرفتهاند، در مقایسه با همتایان کمتر دیدهشدهشان، نرخ تداوم تمرین، انگیزه و موفقیت بالاتری داشتهاند.
بهعنوان نمونه « دیانا رحیمی» ووشوکار نوجوان کرمانشاهی، با بهرهگیری از استعداد خانوادگی همچون خواهر ، شوهر خواهر ، پدری پیگیر وبا دانش و بازتاب رسانهای گسترده، با چند قهرمانی در سطح ملی و جهانی بهعنوان «پدیده نوظهور ووشوی جهان در سال ۲۰۲۳» از سوی فدراسیون بینالمللی ووشو معرفی شد. این نمونه، همچون وانیا، بیانگر همان الگوی تقویت مثبت است که اسکینر از آن سخن میگوید.
رسانهها علاوه بر تقویت درونی، در سطح جامعه نیز نقش الگوساز دارند. معرفی چهرههایی چون وانیا یاوری، نهتنها انگیزهی شخصی برای او ایجاد میکند، بلکه به الگوگیری سایر نوجوانان نیز میانجامد. اسکینر معتقد بود که «جامعه از راه تقویت مستمر، ارزشهای مطلوب خود را بازتولید میکند» . این امر در جهان ورزش، یعنی بازتولید انگیزه، پشتکار و امید و پیوند آن با رسانه منجر به طرح نظریه ای که من آن را « روزنامه نگاری تشویقی » نامیده ام منجر می شود
نظریهی رفتارگرایانهی اسکینر بهروشنی نشان میدهد که رفتارهای مثبت، زمانی نهادینه میشوند که پاداش و تشویق، بهصورت مداوم و هدفمند ارائه شود. اگر این اصل را به رسانه بسط دهیم، حاصل آن همان «روزنامهنگاری تشویقی» است.
این نظریه در سطح جهانی میتواند زمینهساز پژوهشهای گستردهتر شود. اما حتی در بستر محدود و امکانات اندک موجود در استان کرمانشاه، نمونهی وانیا یاوری نشان داده است که رسانهی آگاه و دلسوز چگونه قادر است از یک استعداد محلی، قهرمانی بینالمللی بسازد. بنابراین باید گفت با تکیه بر جامعه آماری بزرگتر ، ابزارهای سخت افزاری و نرم افزاری و آکادمیک در دسترس تر که در بیشتر کشورهای توسعه یافته بخوبی در اختیار پژوهشگران قرار می گیرد می توان نظریه « روزنامه نگاری تشویقی » را بهتر و قدرتمندتر به اثبات رساند .
در پایان باید گفت ,در مسیر ورزش قهرمانی، خانواده، مربی و تمرین بیتردید ارکان بنیادیناند؛ ، اما نباید از نقش بیبدیل رسانهها در ایجاد و استمرار انگیزه غافل شد.
این مقاله تحقیفی به وضوح نشان می دهد که اگر میخواهید فرزند یا شاگردتان به بالاترین سطوح برسد، تنها به تمرین اکتفا نکنید. ارتباط با رسانههای ورزشی، بازتاب دادن پیشرفتها و ساختن تصویر عمومی از قهرمان نوجوان، میتواند همان پاداش دائمی روانی باشد که او را در مسیر موفقیت نگه میدارد.
همیشه گفته ام و باز هم می گویم :
«گاهی یک تیتر درست، بیش از هزار ساعت تمرین، اثر دارد.»
